भारतातील नद्यांची प्रणाली

 

भारतातील नद्यांची प्रणाली (The River Systems of India)

UPSC, MPSC आणि CGL भूगोल (Geography) विषयासाठी अत्यंत महत्त्वाच्या नोट्स.

मित्रांनो, भारताला 'नद्यांचा देश' म्हटले जाते. भारतीय संस्कृती आणि अर्थव्यवस्थेत नद्यांचे स्थान अनन्यसाधारण आहे. स्पर्धा परीक्षेच्या दृष्टिकोनातून भारताच्या नदी प्रणालीचा अभ्यास करणे खूप महत्त्वाचे आहे. भारताच्या नदी प्रणालीचे प्रामुख्याने दोन गटात वर्गीकरण केले जाते:

1. हिमालयीन नद्या (Himalayan Rivers)
2. द्वीपकल्पीय नद्या (Peninsular Rivers)

(आकृती १: भारतातील प्रमुख नद्यांचा नकाशा - हिमालयीन आणि द्वीपकल्पीय)

महत्त्वाची तुलना: हिमालयीन नद्या वि. द्वीपकल्पीय नद्या

या दोन नदी प्रणालींमधील फरक समजून घेणे हा या विषयाचा गाभा आहे. खालील तक्त्याद्वारे आपण हा फरक स्पष्ट करूया:

(मोबाईलवर टेबल पूर्ण पाहण्यासाठी डावीकडे-उजवीकडे सरकवा / Scroll करा)

वैशिष्ट्य (Feature)	हिमालयीन नद्या (Himalayan Rivers)	द्वीपकल्पीय / पठारी नद्या (Peninsular Rivers)
१. उगम (Origin)	हिमालय पर्वतरांगांमधील हिमनद्या (Glaciers) मधून उगम पावतात.	द्वीपकल्पीय पठार, पश्चिम घाट किंवा मध्य भारतातील पर्वतरांगांमधून उगम पावतात.
२. स्वरूप (Nature)	या 'बारमाही' (Perennial) नद्या आहेत.	या 'हंगामी' (Seasonal) नद्या आहेत. (पावसावर अवलंबून).
३. लांबी	या नद्या खूप लांब असतात आणि पाणलोट क्षेत्र मोठे असते.	तुलनेने या नद्यांची लांबी कमी असते.
४. दऱ्यांचे स्वरूप	या तरुण नद्या असून 'V' आकाराच्या खोल दऱ्या निर्माण करतात.	या प्रौढ नद्या असून दऱ्या उथळ आणि रुंद असतात.
५. मुखाशी निर्मिती	मोठे त्रिभुज प्रदेश (Deltas) निर्माण करतात.	पूर्व वाहिनी नद्या त्रिभुज प्रदेश, तर पश्चिम वाहिनी नद्या खाडी (Estuaries) निर्माण करतात.
६. प्रमुख उदाहरणे	गंगा, सिंधू, ब्रह्मपुत्रा.	गोदावरी, कृष्णा, कावेरी, नर्मदा, तापी.

थोडक्यात माहिती

अ) हिमालयीन नदी प्रणाली

यामध्ये तीन प्रमुख नदी खोऱ्यांचा समावेश होतो:

• सिंधू प्रणाली: उगम तिबेटमध्ये मानसरोवर जवळ. झेलम, चिनाब, रावी, बियास, सतलज या प्रमुख उपनद्या.
• गंगा प्रणाली: भारतातील सर्वात मोठी नदी प्रणाली. उत्तराखंडमध्ये गंगोत्री येथे उगम.
• ब्रह्मपुत्रा प्रणाली: तिबेटमध्ये उगम. जगातील सर्वात मोठे नदी बेट 'माजुली' (आसाम) याच नदीत आहे.

ब) द्वीपकल्पीय नदी प्रणाली

• पूर्व वाहिनी (East Flowing): बंगालच्या उपसागराला मिळतात. उदा. गोदावरी ('दक्षिण गंगा'), कृष्णा, कावेरी.
• पश्चिम वाहिनी (West Flowing): अरबी समुद्राला मिळतात. उदा. नर्मदा आणि तापी. विशेष: या नद्या 'खचदरीतून' (Rift Valley) वाहतात.

[Image of diagram comparing Delta formation vs Estuary formation]

(आकृती २: त्रिभुज प्रदेश (Delta) आणि खाडी (Estuary) यातील फरक)

---

भूगोल उजळणी (Flashcards)

दक्षिण गंगा

गोदावरी नदीला तिच्या विस्तारा मुळे आणि पवित्रतेमुळे 'दक्षिण गंगा' किंवा 'वृद्ध गंगा' म्हटले जाते.

खचदरी (Rift Valley)

नर्मदा आणि तापी या दोन प्रमुख नद्या 'खचदरीतून' वाहतात.

पूर्ववर्ती नद्या

सिंधू, सतलज आणि ब्रह्मपुत्रा या नद्या हिमालयाच्या आधीपासून अस्तित्वात असल्याने त्यांना 'पूर्ववर्ती नद्या' म्हणतात.

माजुली बेट

आसाममधील ब्रह्मपुत्रा नदीमध्ये स्थित 'माजुली' हे जगातील सर्वात मोठे नदीपात्रातील बेट आहे.

---

सराव प्रश्न (MCQs)

प्रश्न १: खालीलपैकी कोणती नदी 'हिमालयीन नदी प्रणाली'चा भाग नाही?

• A) यमुना
• B) ब्रह्मपुत्रा
• C) गोदावरी
• D) सिंधू

उत्तर पहा

उत्तर: C) गोदावरी (ही द्वीपकल्पीय / पठारी नदी आहे).

प्रश्न २: द्वीपकल्पीय नद्यांचे प्रमुख वैशिष्ट्य कोणते आहे?

• A) त्या बारमाही (Perennial) असतात.
• B) त्या खचदरीतून वाहतात.
• C) त्या हंगामी (Seasonal) असतात (पावसावर अवलंबून).
• D) त्या खोल 'V' आकाराच्या दऱ्या निर्माण करतात.

उत्तर पहा

उत्तर: C) त्या हंगामी (Seasonal) असतात (पावसावर अवलंबून).

प्रश्न ३: अरबी समुद्राला मिळणारी आणि खचदरीतून वाहणारी प्रमुख नदी कोणती?

• A) महानदी
• B) कृष्णा
• C) कावेरी
• D) नर्मदा

उत्तर पहा

उत्तर: D) नर्मदा (नर्मदा आणि तापी या खचदरीतून वाहणाऱ्या पश्चिम वाहिनी नद्या आहेत).

हा ब्लॉग पोस्ट शेअर करा आणि नियमित अपडेट्ससाठी फॉलो करा!