वातावरणाची रचना

 

वातावरणाची रचना (Structure of Atmosphere): थर आणि महत्त्व

भूगोल विषयातील एक मूलभूत संकल्पना.

मित्रांनो, पृथ्वीभोवती असलेल्या हवेच्या आवरणाला 'वातावरण' (Atmosphere) असे म्हणतात. हे वातावरण गुरुत्वाकर्षण शक्तीमुळे पृथ्वीला चिटकून आहे. वातावरणात विविध वायूंचे मिश्रण असते, ज्यात प्रामुख्याने नायट्रोजन (७८%) आणि ऑक्सिजन (२१%) यांचा समावेश होतो. उर्वरित १ टक्क्यांमध्ये आरगॉन, कार्बन डायऑक्साइड आणि इतर वायू असतात.

[Image of layers of atmosphere diagram labeled troposphere stratosphere mesosphere thermosphere exosphere]

(आकृती: वातावरणाचे प्रमुख पाच थर)

वातावरणाचे प्रमुख थर (Layers of Atmosphere)

तापमानातील बदलानुसार वातावरणाचे ५ प्रमुख थर पडतात:

१. तपांबर (Troposphere)

हा पृथ्वीच्या पृष्ठभागाला लागून असलेला सर्वात खालचा थर आहे.

• सरासरी उंची: १३ किमी (ध्रुवावर ८ किमी आणि विषुववृत्तावर १८ किमी).
• महत्त्व: सर्व प्रकारच्या हवामान विषयक घडामोडी (पाऊस, ढग, वादळे, धुके) याच थरात घडतात.
• या थरात जसजसे उंचावर जावे, तसे तापमान कमी होते (Lapse Rate).

२. स्थितांबर (Stratosphere)

तपांबरच्या वरती हा थर असतो.

• उंची: ५० किमी पर्यंत.
• हवाई वाहतूक: येथे हवा शांत असते, ढग नसतात, त्यामुळे विमाने उडवण्यासाठी हा थर आदर्श मानला जातो.
• ओझोन थर (Ozone Layer): या थराचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे येथे 'ओझोन' वायूचा थर आढळतो, जो सूर्यापासून येणाऱ्या अतिनील किरणांपासून (UV Rays) आपले संरक्षण करतो.

३. दलांबर / मध्यमंडल (Mesosphere)

हा तिसरा थर असून येथे तापमान खूप कमी असते.

• उल्कापात: अंतराळातून येणाऱ्या उल्का (Meteors) पृथ्वीवर आदळण्यापूर्वी याच थरात जळून नष्ट होतात.

४. आयनांबर / उष्मांबर (Ionosphere/Thermosphere)

येथे तापमान वेगाने वाढते. या थरात विद्युतभारित कण (Ions) असतात.

• रेडिओ लहरी: पृथ्वीवरून पाठवलेल्या रेडिओ लहरी या थरावरून परावर्तित होऊन पुन्हा पृथ्वीवर येतात, ज्यामुळे बिनतारी संदेशवहन शक्य होते.

५. बहिरांबर (Exosphere)

हा सर्वात वरचा थर आहे. येथे हवा अतिशय विरळ असते आणि हा थर पुढे अंतराळात विलीन होतो.

थोडक्यात तुलना (Comparison Table)

खालील तक्त्यात प्रत्येक थराचे मुख्य वैशिष्ट्य दिले आहे:

(मोबाईलवर टेबल पूर्ण पाहण्यासाठी डावीकडे-उजवीकडे सरकवा / Scroll करा)

थराचे नाव (Layer)	अंदाजे उंची	प्रमुख वैशिष्ट्य (Key Feature)
तपांबर (Troposphere)	० - १३ किमी	सर्व हवामान बदल (पाऊस, ढग).
स्थितांबर (Stratosphere)	१३ - ५० किमी	ओझोन वायू, विमानांसाठी सुरक्षित.
दलांबर (Mesosphere)	५० - ८० किमी	सर्वात थंड थर, उल्का जळतात.
आयनांबर (Ionosphere)	८० - ४०० किमी	रेडिओ लहरींचे परावर्तन.
बहिरांबर (Exosphere)	४०० किमी च्या वर	अतिशय विरळ हवा, उपग्रह.

---

भूगोल उजळणी (Flashcards)

ओझोन दिन

१६ सप्टेंबर हा दिवस जगभरात 'जागतिक ओझोन संरक्षण दिन' म्हणून साजरा केला जातो.

अतिनील किरणे (UV Rays)

सूर्याची हानिकारक अतिनील किरणे ओझोनच्या थरामुळे पृथ्वीपर्यंत पोहोचत नाहीत, ज्यामुळे त्वचेच्या कर्करोगापासून संरक्षण मिळते.

वातावरणाचा दाब

समुद्रसपाटीवर हवेचा दाब सर्वात जास्त असतो आणि जसे उंचावर जावे तसा तो कमी होतो. हा दाब 'बॅरोमीटर'ने मोजतात.

हरितगृह परिणाम (Greenhouse Effect)

कार्बन डायऑक्साइड (CO2) पृथ्वीची उष्णता शोषून घेतो, ज्यामुळे पृथ्वी उबदार राहते. यालाच हरितगृह परिणाम म्हणतात.

---

सराव प्रश्न (MCQs)

प्रश्न १: 'ओझोन वायूचा थर' वातावरणाच्या कोणत्या भागात आढळतो?

• A) तपांबर (Troposphere)
• B) स्थितांबर (Stratosphere)
• C) दलांबर (Mesosphere)
• D) आयनांबर (Ionosphere)

उत्तर पहा

उत्तर: B) स्थितांबर (Stratosphere).

प्रश्न २: विमानांच्या उड्डाणासाठी वातावरणाचा कोणता थर सर्वात सुरक्षित आणि योग्य मानला जातो?

• A) तपांबर
• B) आयनांबर
• C) स्थितांबर
• D) बहिरांबर

उत्तर पहा

उत्तर: C) स्थितांबर (कारण येथे ढग आणि हवामानातील बदल नसतात).

प्रश्न ३: रेडिओ लहरींचे (Radio Waves) परावर्तन कोणत्या थरातून होते?

• A) तपांबर
• B) दलांबर
• C) आयनांबर (Ionosphere)
• D) स्थितांबर

उत्तर पहा

उत्तर: C) आयनांबर (Ionosphere).

ही माहिती तुमच्या मित्रांसोबत शेअर करा!