१८५७ चा महाउठाव: कारणे, नायक आणि परिणाम

भारताच्या इतिहासातील एक निर्णायक क्षण.

मित्रांनो, १८५७ चा उठाव हा ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या शासनाविरुद्ध भारतातील पहिला मोठा सशस्त्र संघर्ष होता. यालाच स्वातंत्र्यवीर सावरकरांनी 'भारताचे पहिले स्वातंत्र्ययुद्ध' असे संबोधले आहे. या उठावाने ब्रिटिश सत्तेचा पाया हादरवून टाकला. आज आपण या ऐतिहासिक घटनेची कारणे, प्रमुख नेते आणि अपयशाची कारणे समजून घेऊया.

[Image showing a scene from the 1857 revolt or Mangal Pandey]

(छायाचित्र: १८५७ च्या उठावाचे एक प्रातिनिधिक दृश्य)

१. उठावाची प्रमुख कारणे (Causes of the Revolt)

हा उठाव एका रात्रीत घडलेली घटना नव्हती, तर अनेक वर्षांच्या असंतोषाचा तो स्फोट होता. याची प्रमुख कारणे खालीलप्रमाणे:

अ) राजकीय कारणे (Political Causes)

• लॉर्ड डलहौसीचे 'खालसा धोरण' (Doctrine of Lapse): दत्तक वारस नामंजूर करून झाशी, सातारा, नागपूर यांसारखी अनेक संस्थाने ब्रिटिशांनी खालसा केली.
• नानासाहेब पेशवे यांचे निवृत्तीवेतन (Pension) बंद करण्यात आले.
• मुघल बादशहा बहादूर शाह जफर यांचा अपमान केला गेला.

ब) आर्थिक कारणे (Economic Causes)

• शेतकऱ्यांवर प्रचंड कराचे ओझे लादले गेले.
• भारतीय हस्तकला आणि उद्योगधंद्यांचा ब्रिटिशांनी जाणीवपूर्वक नाश केला, ज्यामुळे बेरोजगारी वाढली.

क) सामाजिक व धार्मिक कारणे

• सती बंदी, विधवा पुनर्विवाहासारखे कायदे (जे जरी चांगले असले तरी) भारतीयांना त्यांच्या धर्म आणि परंपरेतील हस्तक्षेप वाटले.
• ख्रिश्चन मिशनऱ्यांद्वारे होणाऱ्या धर्मांतराच्या भीतीमुळे लोकांमध्ये असंतोष निर्माण झाला.

ड) तात्कालिक कारण (Immediate Cause): काडतूस प्रकरण

१८५६ मध्ये ब्रिटिशांनी जुन्या बंदुकीच्या जागी नवीन 'एनफिल्ड रायफल' (Enfield Rifle) आणली. याच्या काडतुसांना गाय आणि डुकराची चरबी लावलेली असते, अशी बातमी पसरली. हे काडतूस दाताने तोडावे लागत असे, ज्यामुळे हिंदू आणि मुस्लिम दोन्ही सैनिकांच्या धार्मिक भावना दुखावल्या गेल्या.

२. उठावाचे प्रमुख नेते आणि केंद्रे (Key Leaders)

उठावाची पहिली ठिणगी २९ मार्च १८५७ रोजी बराकपूर छावणीत मंगल पांडे यांनी पाडली. त्यानंतर १० मे १८५७ रोजी मेरठमधून अधिकृतपणे उठावाची सुरुवात झाली. प्रमुख नेते आणि त्यांची केंद्रे खालीलप्रमाणे:

(मोबाईलवर टेबल पूर्ण पाहण्यासाठी डावीकडे-उजवीकडे सरकवा / Scroll करा)

केंद्र (Center)	प्रमुख नेते (Key Leaders)	विशेष माहिती
दिल्ली	बहादूर शाह जफर (व जनरल बख्त खान)	उठावाचे नाममात्र नेतृत्व भारताच्या शेवटच्या मुघल बादशहाकडे होते.
कानपूर	नानासाहेब पेशवे व तात्या टोपे	तात्या टोपे हे गनिमी काव्यात निष्णात होते.
झाशी	राणी लक्ष्मीबाई	"मेरी झाशी नही दूँगी" म्हणत त्यांनी ब्रिटिशांशी अभूतपूर्व लढा दिला.
लखनौ (अवध)	बेगम हजरत महल	त्यांनी आपल्या अल्पवयीन मुलाला गादीवर बसवून लढा दिला.
बिहार (जगदीशपूर)	कुंवर सिंग	वयाच्या ८० व्या वर्षीही त्यांनी ब्रिटिशांना सळो की पळो करून सोडले.

(छायाचित्र: झाशीची राणी लक्ष्मीबाई)

३. उठावाच्या अपयशाची कारणे (Reasons for Failure)

इतक्या मोठ्या प्रमाणावर होऊनही हा उठाव यशस्वी होऊ शकला नाही, याची प्रमुख कारणे खालीलप्रमाणे:

• केंद्रीय नेतृत्वाचा अभाव: उठावाला एकसमान आणि प्रभावी केंद्रीय नेतृत्व नव्हते. बहादूर शाह जफर हे वृद्ध आणि कमकुवत होते.
• मर्यादित प्रसार: उठाव प्रामुख्याने उत्तर भारतातच पसरला. दक्षिण भारत, पंजाब आणि राजस्थानचा मोठा भाग यापासून अलिप्त राहिला.
• संसाधनांची कमतरता: भारतीय सैनिकांकडे जुनी शस्त्रास्त्रे होती, तर ब्रिटिशांकडे आधुनिक बंदुका आणि तोफा होत्या.
• एकतेचा अभाव: अनेक भारतीय संस्थाने (उदा. ग्वाल्हेरचे शिंदे, हैदराबादचा निजाम) आणि सुशिक्षित वर्ग ब्रिटिशांशी एकनिष्ठ राहिला.

४. उठावाचे परिणाम (Consequences)

या उठावाचा सर्वात मोठा परिणाम म्हणजे ईस्ट इंडिया कंपनीची राजवट संपुष्टात आली. १८५८ च्या राणीच्या जाहीरनाम्यानुसार, भारताचा कारभार थेट ब्रिटिश राजसत्तेकडे (British Crown) गेला.

---

इतिहास उजळणी (Flashcards)

पहिले स्वातंत्र्ययुद्ध

वि. दा. सावरकर यांनी १८५७ च्या उठावाला 'भारताचे पहिले स्वातंत्र्ययुद्ध' असे संबोधले.

तात्कालिक कारण

'एनफिल्ड रायफल' आणि गाय-डुकराची चरबी लावलेली काडतुसे हे उठावाचे तात्कालिक कारण होते.

मंगल पांडे

बराकपूर छावणीत २९ मार्च १८५७ रोजी पहिली गोळी झाडून उठावाची सुरुवात करणारे पहिले क्रांतिकारक.

लॉर्ड कॅनिंग

१८५७ च्या उठावाच्या वेळी 'लॉर्ड कॅनिंग' हे भारताचे गव्हर्नर जनरल होते (जे नंतर पहिले व्हाईसरॉय बनले).

---

सराव प्रश्न (MCQs)

प्रश्न १: कानपूर येथे १८५७ च्या उठावाचे नेतृत्व कोणी केले?

• A) राणी लक्ष्मीबाई
• B) बेगम हजरत महल
• C) नानासाहेब पेशवे व तात्या टोपे
• D) कुंवर सिंग

उत्तर पहा

उत्तर: C) नानासाहेब पेशवे व तात्या टोपे.

प्रश्न २: 'खालसा धोरण' (Doctrine of Lapse) खालीलपैकी कोणत्या गव्हर्नर जनरलने राबवले?

• A) लॉर्ड वेलस्ली
• B) लॉर्ड डलहौसी
• C) लॉर्ड कॅनिंग
• D) लॉर्ड कर्झन

उत्तर पहा

उत्तर: B) लॉर्ड डलहौसी.

प्रश्न ३: १८५७ च्या उठावानंतर भारताचा कारभार कोणाकडे हस्तांतरित करण्यात आला?

• A) ईस्ट इंडिया कंपनी
• B) भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस
• C) ब्रिटिश राजसत्ता (Crown)
• D) मुघल बादशहा

उत्तर पहा

उत्तर: C) ब्रिटिश राजसत्ता (Crown) - (१८५८ च्या कायद्यान्वये).

ही माहिती उपयुक्त वाटल्यास शेअर नक्की करा!