मूलभूत हक्क

 

मूलभूत हक्क (Fundamental Rights): कलम १२ ते ३५

UPSC, MPSC, आणि CGL परीक्षेसाठी पॉलिटी (Polity) विषयातील सर्वात महत्त्वाचा घटक.

मित्रांनो, भारतीय संविधानाच्या भाग ३ (Part III) मध्ये कलम १२ ते ३५ दरम्यान नागरिकांच्या मूलभूत हक्कांची तरतूद करण्यात आली आहे. या भागाला 'भारताचा मॅग्ना कार्टा' (Magna Carta of India) असे म्हटले जाते. हे हक्क आपण अमेरिका (USA) च्या संविधानातून घेतले आहेत.

(आकृती: भारतीय संविधानातील ६ मूलभूत हक्क)

मूलभूत हक्कांचे वर्गीकरण (6 Categories of Rights)

मूळ संविधानात ७ हक्क होते, परंतु सध्या ६ मूलभूत हक्क अस्तित्वात आहेत. खालील तक्त्यात त्यांची सविस्तर माहिती दिली आहे:

(मोबाईलवर टेबल पूर्ण पाहण्यासाठी डावीकडे-उजवीकडे सरकवा / Scroll करा)

हक्काचा प्रकार	कलम (Articles)	महत्त्वाची वैशिष्ट्ये
१. समानतेचा हक्क (Right to Equality)	१४ ते १८	कायद्यापुढे समानता, भेदभावास मनाई, अस्पृश्यता नष्ट करणे (कलम १७), पदव्यांची समाप्ती (कलम १८).
२. स्वातंत्र्याचा हक्क (Right to Freedom)	१९ ते २२	भाषण स्वातंत्र्य, संचार स्वातंत्र्य, जीवित व व्यक्तिगत स्वातंत्र्य (कलम २१).
३. शोषणाविरुद्धचा हक्क (Right against Exploitation)	२३ ते २४	वेठबिगारीस मनाई, कारखान्यात बालकामगारांना मनाई (कलम २४).
४. धर्मस्वातंत्र्याचा हक्क (Right to Freedom of Religion)	२५ ते २८	कोणताही धर्म स्वीकारण्याचे व प्रचार करण्याचे स्वातंत्र्य.
५. सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक हक्क	२९ ते ३०	अल्पसंख्यांकांच्या हितसंबंधांचे रक्षण.
६. घटनात्मक उपाययोजनेचा हक्क (Constitutional Remedies)	३२	हक्कांचे उल्लंघन झाल्यास सर्वोच्च न्यायालयात दाद मागण्याचा अधिकार.

महत्त्वाची टीप: मालमत्तेचा हक्क (Right to Property)

मूळ संविधानात कलम ३१ मध्ये 'मालमत्तेचा हक्क' हा मूलभूत हक्क होता. परंतु, ४४ व्या घटनादुरुस्ती (१९७८) अन्वये तो मूलभूत हक्कांच्या यादीतून वगळण्यात आला.
आता तो भाग १२ मधील कलम ३००-ए (Art 300A) अंतर्गत केवळ एक कायदेशीर हक्क (Legal Right) आहे.

कलम ३२: संविधानाचा आत्मा (Heart and Soul)

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी कलम ३२ ला "संविधानाचा आत्मा आणि हृदय" असे संबोधले आहे. कारण हे कलम इतर सर्व मूलभूत हक्कांचे संरक्षण करते.

जर नागरिकांच्या मूलभूत हक्कांचे उल्लंघन झाले, तर कलम ३२ नुसार थेट सर्वोच्च न्यायालयात जाता येते. न्यायालय ५ प्रकारचे आदेश (Writs) काढू शकते:

1. देह उपस्थिती (Habeas Corpus): बेकायदेशीर अटकेविरुद्ध.
2. महादेश (Mandamus): सरकारी अधिकाऱ्याला कर्तव्य पाळण्याचा आदेश.
3. मनाई हुकूम (Prohibition)
4. प्राकर्षण (Certiorari)
5. अधिकार पृच्छा (Quo-Warranto)

---

पॉलिटी उजळणी (Flashcards)

मॅग्ना कार्टा (Magna Carta)

संविधानाच्या भाग ३ ला 'भारताचा मॅग्ना कार्टा' म्हणतात. हा भाग न्यायप्रविष्ट (Justiciable) आहे.

अस्पृश्यता निवारण

कलम १७ (Article 17) नुसार अस्पृश्यता पाळणे हा कायद्याने गुन्हा आहे.

आणीबाणी (Emergency)

राष्ट्रीय आणीबाणी दरम्यान कलम २० आणि २१ सोडून इतर सर्व मूलभूत हक्क स्थगित होऊ शकतात.

शिक्षण हक्क

८६ व्या घटनादुरुस्ती (२००२) द्वारे कलम २१-ए (Art 21A) जोडून ६ ते १४ वयोगटातील मुलांना शिक्षणाचा मूलभूत हक्क दिला गेला.

---

सराव प्रश्न (MCQs)

प्रश्न १: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी कोणत्या कलमाला 'संविधानाचा आत्मा' म्हटले आहे?

• A) कलम १४
• B) कलम १९
• C) कलम ३२
• D) कलम २१

उत्तर पहा

उत्तर: C) कलम ३२ (घटनात्मक उपाययोजनेचा हक्क).

प्रश्न २: 'मालमत्तेचा हक्क' कोणत्या घटनादुरुस्तीद्वारे मूलभूत हक्कांच्या यादीतून वगळण्यात आला?

• A) ४२ वी घटनादुरुस्ती
• B) ४४ वी घटनादुरुस्ती
• C) ८६ वी घटनादुरुस्ती
• D) ६१ वी घटनादुरुस्ती

उत्तर पहा

उत्तर: B) ४४ वी घटनादुरुस्ती (१९७८).

प्रश्न ३: अस्पृश्यता निवारणाशी संबंधित कलम कोणते आहे?

• A) कलम १६
• B) कलम १७
• C) कलम १८
• D) कलम २३

उत्तर पहा

उत्तर: B) कलम १७.

हा ब्लॉग पोस्ट तुमच्या मित्रांसोबत नक्की शेअर करा!