आम्ल, आम्लारी आणि क्षार

 

आम्ल, आम्लारी आणि क्षार: ओळख, गुणधर्म आणि उपयोग

रसायनशास्त्रातील (Chemistry) मूलभूत संकल्पना.

आपल्या दैनंदिन जीवनात आपण अनेक पदार्थ वापरतो. लिंबू, दही, साबण, टूथपेस्ट या सर्वांमध्ये रासायनिक फरक असतो. हा फरक समजून घेण्यासाठी आपल्याला आम्ल (Acids), आम्लारी (Bases) आणि क्षार (Salts) यांची माहिती असणे आवश्यक आहे.

[Image of pH scale diagram with examples like lemon juice water and bleach]

(आकृती: pH मापनश्रेणी - आम्ल आणि आम्लारी ओळखण्यासाठी)

१. आम्ल आणि आम्लारी: मुख्य फरक (Acids vs Bases)

या दोघांमधील फरक ओळखण्यासाठी आपण लिटमस पेपर (Litmus Paper) वापरतो. हा कागद 'लायकेन' (Lichen) वनस्पतीपासून बनवला जातो.

अ) आम्ल (Acids)

• चवीला आंबट असतात.
• पाण्यात विरघळल्यावर H+ (हायड्रोजन) आयन देतात.
• लिटमस चाचणी: निळा लिटमस लाल होतो. (लक्षात ठेवा: निळा -> तांबडा/लाल).
• उदाहरणे: लिंबू (सायट्रिक ॲसिड), दही (लॅक्टिक ॲसिड), व्हिनेगर (ॲसिटिक ॲसिड).

ब) आम्लारी (Bases)

• चवीला तुरट किंवा कडू असतात आणि स्पर्शाला गुळगुळीत (साबणासारखे) लागतात.
• पाण्यात विरघळल्यावर OH- (हायड्रॉक्साईड) आयन देतात.
• लिटमस चाचणी: लाल लिटमस निळा होतो.
• उदाहरणे: साबण, चुना, वॉशिंग सोडा.

[Image of litmus test experiment showing color change for acid and base]

२. pH मापनश्रेणी (pH Scale)

एखादा पदार्थ किती तीव्र आम्ल किंवा आम्लारी आहे, हे मोजण्यासाठी S.P.L. Sorensen यांनी १९०९ मध्ये pH स्केल शोधून काढली. याची व्याप्ती ० ते १४ पर्यंत असते.

• pH = 7: उदासीन (Neutral) - उदा. शुद्ध पाणी.
• pH < 7 (७ पेक्षा कमी): आम्लधर्मी (Acidic). जेवढा pH कमी, तेवढे आम्ल तीव्र.
• pH > 7 (७ पेक्षा जास्त): आम्लारीधर्मी (Basic).

३. महत्त्वाचे क्षार आणि त्यांचे उपयोग (Important Salts)

आम्ल आणि आम्लारी यांच्यात रासायनिक अभिक्रिया होऊन 'क्षार' (Salt) आणि पाणी तयार होते. परीक्षेच्या दृष्टीने खालील तक्ता खूप महत्त्वाचा आहे:

(मोबाईलवर टेबल पूर्ण पाहण्यासाठी डावीकडे-उजवीकडे सरकवा / Scroll करा)

सामान्य नाव	रासायनिक नाव	रेणुसूत्र (Formula)	उपयोग
खाण्याचा सोडा (Baking Soda)	सोडियम बायकार्बोनेट	NaHCO₃	ढोकळा/केक फुगवण्यासाठी, ॲसिडिटी कमी करण्यासाठी (अँटासिड).
धुण्याचा सोडा (Washing Soda)	सोडियम कार्बोनेट	Na₂CO₃	कपडे धुण्यासाठी, काच निर्मितीमध्ये.
मीठ (Common Salt)	सोडियम क्लोराईड	NaCl	अन्नाला चव देण्यासाठी, अन्न परिरक्षक (Preservative) म्हणून.
तुरटी (Alum)	पोटॅश ॲलम	K₂SO₄...	पाणी शुद्ध करण्यासाठी, रक्तस्त्राव थांबवण्यासाठी.
ब्लिचिंग पावडर	कॅल्शियम ऑक्सिक्लोराईड	CaOCl₂	पाण्याचे निर्जंतुकीकरण करण्यासाठी.

---

विज्ञान उजळणी (Flashcards)

मुंगीचा डंख

लाल मुंगी चावल्यास जळजळ होते, कारण तिच्या डंखात 'फॉर्मिक ॲसिड' (Formic Acid) असते.

अँटासिड (Antacid)

पोटात ॲसिडिटी झाल्यावर आपण 'मिल्क ऑफ मॅग्नेशिया' (Mg(OH)₂) घेतो, जे आम्लारीधर्मी असते आणि पोटातील आम्ल उदासीन करते.

राजाम्ल (Aqua Regia)

सोने (Gold) विरघळवण्यासाठी 'राजाम्ल' वापरतात. हे हायड्रोक्लोरिक ॲसिड आणि नायट्रिक ॲसिड यांचे ३:१ प्रमाणात मिश्रण असते.

पावसाचे पाणी

साध्या पावसाच्या पाण्याचा pH ७ (उदासीन) असतो, पण ॲसिड रेन (आम्ल वर्षा) चा pH ५.६ पेक्षा कमी असतो.

---

सराव प्रश्न (MCQs)

प्रश्न १: निळ्या लिटमस पेपरचे रूपांतर लाल रंगात कोण करते?

• A) आम्लारी (Base)
• B) आम्ल (Acid)
• C) क्षार (Salt)
• D) पाणी

उत्तर पहा

उत्तर: B) आम्ल (Acid) - (आम्ल निळ्याला लाल करते).

प्रश्न २: 'खाण्याच्या सोड्याचे' (Baking Soda) रासायनिक सूत्र काय आहे?

• A) Na₂CO₃
• B) NaCl
• C) NaHCO₃
• D) NaOH

उत्तर पहा

उत्तर: C) NaHCO₃ (सोडियम बायकार्बोनेट).

प्रश्न ३: मानवी रक्ताचा pH साधारणपणे किती असतो?

• A) 6.5
• B) 7.0
• C) 7.4 (किंचित आम्लारी)
• D) 4.5

उत्तर पहा

उत्तर: C) 7.4 (मानवी रक्त किंचित आम्लारीधर्मी/Basic असते).

हा ब्लॉग पोस्ट विज्ञानाच्या अभ्यासासाठी नक्की शेअर करा!