भारतीय संविधानाची उद्देशिका

भारतीय संविधानाची उद्देशिका (Preamble of the Indian Constitution)

UPSC, MPSC, आणि CGL परीक्षेसाठी उपयुक्त नोट्स

मित्रांनो, भारतीय संविधानाची सुरुवात 'उद्देशिकेने' (Preamble) होते. यालाच संविधानाचा 'आरसा' किंवा 'ओळखपत्र' (Identity Card) असेही म्हटले जाते. आज आपण उद्देशिकेतील महत्त्वाचे शब्द आणि त्यांची सखोल माहिती घेणार आहोत.

[Image of Preamble of India original document]

(छायाचित्र: भारतीय संविधानाची मूळ उद्देशिका)

१. उद्देशिकेची पार्श्वभूमी (Background)

१३ डिसेंबर १९४६ रोजी पंडित जवाहरलाल नेहरूंनी घटनासभेत 'उद्दिष्टांचा ठराव' (Objective Resolution) मांडला होता. याच ठरावाचे रूपांतर पुढे भारतीय संविधानाच्या उद्देशिकेत झाले.

महत्त्वाचे: उद्देशिकेची संकल्पना आपण अमेरिका (USA) च्या संविधानातून घेतली आहे.

२. उद्देशिकेतील महत्त्वाचे शब्द (Key Terms)

आपल्या उद्देशिकेची सुरुवात "आम्ही भारताचे लोक..." (We, the People of India) या शब्दांनी होते. याचा अर्थ संविधानाचे मूळ स्त्रोत भारतीय जनता आहे.

अ) सार्वभौम (Sovereign)

भारत कोणत्याही परकीय सत्तेच्या नियंत्रणाखाली नाही. भारत आपले अंतर्गत आणि बाह्य निर्णय घेण्यास पूर्णपणे स्वतंत्र आहे.

ब) समाजवादी (Socialist)

हे तत्व ४२ व्या घटनादुरुस्ती (१९७६) द्वारे जोडले गेले. भारतीय समाजवाद हा 'लोकशाही समाजवाद' आहे, जिथे गरिबी, अज्ञान आणि विषमता दूर करण्याचा प्रयत्न केला जातो.

क) धर्मनिरपेक्ष (Secular)

हा शब्द देखील ४२ व्या घटनादुरुस्ती (१९७६) द्वारे समाविष्ट केला. याचा अर्थ भारताला कोणताही अधिकृत 'राज्य धर्म' नाही.

ड) लोकशाही (Democratic)

लोकांचे, लोकांसाठी आणि लोकांनी चालवलेले शासन. भारतात 'प्रातिनिधिक संसदीय लोकशाही' आहे.

इ) गणराज्य (Republic)

याचा अर्थ देशाचा प्रमुख (राष्ट्रपती) हा वंशपरंपरेने (राजासारखा) निवडून येत नाही, तर तो जनतेद्वारे निवडून दिला जातो.

३. न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता

• न्याय (Justice): सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय न्याय. (रशियन क्रांतीतून घेतलेले).
• स्वातंत्र्य (Liberty): विचार, उच्चार, विश्वास, श्रद्धा आणि उपासना यांचे स्वातंत्र्य.
• समता (Equality): दर्जा आणि संधीची समानता.
• बंधुता (Fraternity): व्यक्तीची प्रतिष्ठा आणि देशाची एकता व एकात्मता राखणे.

४. उद्देशिका संविधानाचा भाग आहे का? (Supreme Court Cases)

सर्वोच्च न्यायालयाचे महत्त्वाचे निकाल खालील तक्त्यात दिले आहेत:

(मोबाईलवर टेबल पाहण्यासाठी डावीकडे-उजवीकडे सरकवा / Scroll करा)

खटला (Case)	वर्ष	न्यायालयाचा निर्णय
बेरुबारी युनियन खटला	१९६०	उद्देशिका संविधानाचा भाग नाही.
केशवानंद भारती खटला	१९७३	उद्देशिका संविधानाचा अविभाज्य भाग आहे.
LIC ऑफ इंडिया खटला	१९९५	उद्देशिका पुन्हा संविधानाचा भाग असल्याचे मानले गेले.

---

स्मरणशक्ती चाचणी (Flashcards)

४२ वी घटनादुरुस्ती (१९७६)

या दुरुस्तीद्वारे उद्देशिकेत 'समाजवादी', 'धर्मनिरपेक्ष' आणि 'एकात्मता' (Integrity) हे तीन नवीन शब्द जोडले गेले.

सत्तेचा स्त्रोत

उद्देशिकेनुसार, संविधानाच्या अधिकाराचा मूळ स्त्रोत 'भारतीय जनता' आहे.

संविधानाचा आत्मा

पंडित ठाकूरदास भार्गव यांनी उद्देशिकेला 'संविधानाचा आत्मा' (Soul) म्हटले आहे.

के. एम. मुन्शी

यांनी उद्देशिकेला 'भारतीय लोकशाही प्रजासत्ताकाची कुंडली' (Horoscope) असे संबोधले.

---

सराव प्रश्न (MCQs)

प्रश्न १: भारतीय संविधानाच्या उद्देशिकेत आतापर्यंत किती वेळा दुरुस्ती करण्यात आली आहे?

• A) दोनदा
• B) एकदाही नाही
• C) फक्त एकदा
• D) तीनदा

उत्तर पहा

उत्तर: C) फक्त एकदा (४२ वी घटनादुरुस्ती, १९७६).

प्रश्न २: खालीलपैकी कोणत्या खटल्यात सर्वोच्च न्यायालयाने "उद्देशिका हा संविधानाचा भाग आहे" असा ऐतिहासिक निर्णय दिला?

• A) बेरुबारी खटला
• B) गोलकनाथ खटला
• C) केशवानंद भारती खटला
• D) मिनर्व्हा मिल्स खटला

उत्तर पहा

उत्तर: C) केशवानंद भारती खटला (१९७३).

प्रश्न ३: उद्देशिकेतील 'स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता' ही तत्वे कोणत्या देशाच्या क्रांतीतून घेतली आहेत?

• A) रशियन क्रांती
• B) अमेरिकन क्रांती
• C) फ्रेंच क्रांती
• D) जपानची राज्यघटना

उत्तर पहा

उत्तर: C) फ्रेंच क्रांती (French Revolution).

पुढील टॉपिक: मूलभूत हक्क (Fundamental Rights) - लवकरच...