जीवनसत्त्वे आणि अभावजन्य रोग

 

जीवनसत्त्वे आणि अभावजन्य रोग (Vitamins and Deficiency Diseases)

CGL, SSC आणि सर्व स्पर्धा परीक्षांच्या सामान्य विज्ञान (General Science) विषयासाठी अत्यंत महत्त्वाच्या नोट्स.

मित्रांनो, मानवी शरीराच्या योग्य वाढीसाठी आणि निरोगी आरोग्यासाठी 'जीवनसत्त्वे' (Vitamins) अत्यंत आवश्यक असतात. जीवनसत्त्वे आपल्याला ऊर्जा (कॅलरीज) देत नाहीत, परंतु शरीरातील चयापचय (Metabolism) क्रिया नियंत्रित करण्यासाठी ती सूक्ष्म प्रमाणात गरजेची असतात.

महत्वाचे: 'व्हिटॅमिन' (Vitamin) हा शब्द सर्वप्रथम सी. फंक (C. Funk) यांनी १९११ मध्ये वापरला.

[Image of sources of vitamins including fruits vegetables and sunlight]

(आकृती १: जीवनसत्त्वांचे विविध नैसर्गिक स्त्रोत)

जीवनसत्त्वांचे वर्गीकरण (Classification)

विरघळण्याच्या क्षमतेनुसार जीवनसत्त्वांचे दोन प्रमुख प्रकार पडतात:

१. स्निग्ध पदार्थात विरघळणारी (Fat-Soluble)

ही चरबीमध्ये साठवली जातात. रोज घेण्याची गरज नसते.
उदा. जीवनसत्त्व A, D, E, K. (ट्रिक: 'KEDA' किंवा 'अडक').

२. पाण्यात विरघळणारी (Water-Soluble)

ही शरीरात साठवली जात नाहीत, लघवीवाटे बाहेर पडतात.
उदा. जीवनसत्त्व 'B' कॉम्प्लेक्स आणि 'C'.

महत्त्वाची जीवनसत्त्वे आणि रोग (Vitamins Chart)

खालील तक्त्यात संपूर्ण माहिती दिली आहे.
(मोबाईलवर टेबल पूर्ण पाहण्यासाठी डावीकडे-उजवीकडे सरकवा / Scroll करा)

जीवनसत्त्व (Vitamin)	रासायनिक नाव (Chemical Name)	प्रमुख स्त्रोत (Sources)	अभावामुळे होणारे रोग (Deficiency Diseases)
जीवनसत्त्व 'अ' (Vit A)	रेटिनॉल (Retinol)	गाजर, पपई, दूध, अंडी.	रातांधळेपणा (Night Blindness), झेरोफ्थाल्मिया.
जीवनसत्त्व 'ब१' (Vit B1)	थायामिन (Thiamine)	धान्ये, काजू, दूध.	बेरी-बेरी (Beri-Beri).
जीवनसत्त्व 'ब३' (Vit B3)	नियासिन (Niacin)	मांस, शेंगदाणे, बटाटा.	पेलाग्रा (Pellagra) (त्वचारोग).
जीवनसत्त्व 'ब१२' (Vit B12)	साइनोकोबालामिन	मांस, मासे, दूध.	पर्निशिअस ॲनिमिया (तीव्र पांडुरोग).
जीवनसत्त्व 'क' (Vit C)	ॲस्कॉर्बिक आम्ल	आंबट फळे (लिंबू, संत्री, आवळा).	स्कर्व्ही (Scurvy) (हिरड्यांतून रक्त येणे).
जीवनसत्त्व 'ड' (Vit D)	कॅल्सिफेरॉल	सूर्यप्रकाश (कोवळे ऊन), दूध.	मुडदूस (Rickets) (हाडे कमकुवत होणे).
जीवनसत्त्व 'ई' (Vit E)	टोकोफेरॉल	बदाम, हिरव्या पालेभाज्या.	वांझपणा (Infertility).
जीवनसत्त्व 'के' (Vit K)	फायलोक्विनोन	हिरव्या पालेभाज्या, कोबी.	रक्त न गोठणे (Non-clotting).

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे (Exam Points)

• कोबाल्ट (Cobalt): जीवनसत्त्व B12 मध्ये आढळते.
• सूर्यप्रकाश जीवनसत्त्व: जीवनसत्त्व 'D'.
• सौंदर्य जीवनसत्त्व (Beauty Vitamin): जीवनसत्त्व 'E'.
• उष्णतेने नष्ट होणारे: जीवनसत्त्व 'C'.

---

विज्ञान उजळणी (Flashcards)

पाण्यात विरघळणारी

Vitamin B & C. (ही शरीरात साठवली जात नाहीत).

रातांधळेपणा

जीवनसत्त्व 'अ' (Retinol) च्या कमतरतेमुळे होतो. गाजर हा उत्तम स्त्रोत आहे.

मुडदूस (Rickets)

लहान मुलांमध्ये हाडे ठिसूळ होणे. जीवनसत्त्व 'ड' च्या अभावामुळे होते.

स्कर्व्ही (Scurvy)

हिरड्यांतून रक्त येणे. जीवनसत्त्व 'क' (Ascorbic Acid) च्या अभावामुळे होते.

---

सराव प्रश्न (MCQs)

प्रश्न १: खालीलपैकी कोणते जीवनसत्त्व स्निग्ध पदार्थात (Fat) विरघळत नाही?

• A) जीवनसत्त्व A
• B) जीवनसत्त्व D
• C) जीवनसत्त्व C
• D) जीवनसत्त्व K

उत्तर पहा

उत्तर: C) जीवनसत्त्व C (B आणि C हे पाण्यात विरघळणारे आहेत).

प्रश्न २: 'साइनोकोबालामिन' हे कोणत्या जीवनसत्त्वाचे रासायनिक नाव आहे?

• A) जीवनसत्त्व B1
• B) जीवनसत्त्व B12
• C) जीवनसत्त्व C
• D) जीवनसत्त्व E

उत्तर पहा

उत्तर: B) जीवनसत्त्व B12.

प्रश्न ३: रक्त गोठण्यासाठी कोणते जीवनसत्त्व आवश्यक आहे?

• A) जीवनसत्त्व K
• B) जीवनसत्त्व A
• C) जीवनसत्त्व E
• D) जीवनसत्त्व B3

उत्तर पहा

उत्तर: A) जीवनसत्त्व K.

हा ब्लॉग पोस्ट शेअर करा आणि नियमित अपडेट्ससाठी फॉलो करा!