मित्रांनो, एक प्रश्न विचारा तुम्हाला — आज जर आपल्या देशात राजकीय पक्ष आणि संस्था नसतील तर? कल्पना करा की आपण सर्व एकट्टा असू — कोणी नेतृत्व नसताना. हीच स्थिती होती १८५०-६० साली भारतात. लोक जागे होते पण संघटित नव्हते. आणि तेव्हा आला एक संघटन जो भारतीय लोकांना एकत्र केलं — तो होता भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस. आज आपण या महान संघटनाच्या इतिहासाचा प्रवास करू.
काँग्रेस का जन्म झाला? मागचा संदर्भ समजूया
१८५७चा महाविद्रोह संपल्यानंतर भारत वेगळ्या वेळेतून जात होता. ब्रिटिशांनी दमन केलं. हजारो लोक मारले गेले. पण एक गोष्ट दिसली — भारतीय लोकांमध्ये शिक्षा वाढली होती. रेल्वे, डाक, शाळा यांच्या माध्यमातून लोक एकमेकांशी जोडले गेले. मुंबई, कलकत्ता, मद्रासात शिक्षित भारतीय वकील, डॉक्टर, शिक्षक, व्यापारी तयार झाले होते.
एक मजेशीर गोष्ट म्हणजे — या शिक्षितांना ब्रिटिशांने स्वतःच अंग्रेजी, इतिहास, अर्थशास्त्र शिकवलं! आणि इतिहास आणि अर्थशास्त्र शिकलेल्या लोकांना लवकरच समजून आले की — "भारतावर या ब्रिटिशांचे राज्य योग्य नाही." ते विचार करू लागले. कवितांमध्ये, वर्तमानपत्रांमध्ये, समाज सभांमध्ये लोक बोलू लागले.
अँलन ऑक्टेव्हियन ह्यूम — एक अंग्रेजचा अपेक्षित योगदान
अब यहां एक बहुत महत्त्वाची गोष्ट है. काँग्रेस स्थापन करणारा मुख्य व्यक्ति होता अँलन ऑक्टेव्हियन ह्यूम — एक स्कॉटिश अंग्रेज! तुम्हाला आश्चर्य वाटेल की अंग्रेज काय भारत्याचे साथी कसे? पण एखाद्या व्यक्तीचा राष्ट्र नसतो, तत्त्व असतं. ह्यूम हा माणूस न्यायाचा विश्वासू होता. त्याने भारतीय नेत्यांना सुचवलं — "एक राष्ट्रीय मंच तयार करा. सर्व राजकीय विचार येथे आणा."
१८८५ला बंबई (मुंबई) शहरात एक सभा बोलावली गेली. येथे देशभर से आए नेता एकत्र झाले. दादाभाई नौरोजी, सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी, व्होमेश चंद्र बॅनर्जी, शंकरानंद सिंह — सर्व एक ठिकाणी. आणि तेव्हा जन्म झाला भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचा. पहिल्या अधिवेशनात ७२ प्रतिनिधी उपस्थित होते.
काँग्रेसचे पहिले दशक (१८८५-१८९५) — मांडणी आणि विश्वास
अरे, काँग्रेस सुरुवातीला खूप सौम्य (mild) संघटन होतं! त्यांना वाटत होतं — "आपण ब्रिटिशांना प्रार्थना करू. आपण काहीच घेतलं नाही उन्हीकडून. शिक्षा दिली, कायदा दिला. अब तर प्रशासनात भारतीयांना स्थान द्या."
या काळात काँग्रेस जो केलं तो होता — याचना पत्र लिहिणं, अरजी करणं, भाषणे करणं. दादाभाई नौरोजी यांनी "भारताचे राजस्व कोठे जातं" असा अभ्यास केला. त्यांनी दाखवलं की ब्रिटिश राज्य भारतातून वार्षिक २०० कोटी रुपये लुटत आहेत! हा अर्थशास्त्र होता असली शक्तीशाली शस्त्र.
पहिल्या अधिवेशनातून बिनोवा फुले अधिवेशन पर्यंत
पुण्यातील भारतीय शिक्षकांनी, मुंबईतील व्यापार्यांनी, कोलकाता बेंगालच्या बुद्धिजीवींनी — सर्वांनी काँग्रेस समर्थन केलं. प्रती वर्ष अधिवेशन होत होते. रणनीति बदलत होती. शिक्षा, कर, स्थानिक सरकार — येवेळे चर्चा होत होती.
| वर्ष | महत्त्वाचा घटनाक्रम | अधिवेशन स्थळ |
|---|---|---|
| १८८५ | पहिला अधिवेशन, ७२ प्रतिनिधी | बंबई (मुंबई) |
| १८८६ | दादाभाई नौरोजी अध्यक्ष | कलकत्ता |
| १८९० | सदस्य संख्या १००० ओलांडली | कलकत्ता |
| १८९५ | काँग्रेसचे साहित्य देशभर मराठी, बंगाली, तामिळ भाषेत | पुणे |
मध्यमार्गी काँग्रेस आणि नरमपंथी (१८९५-१९०५)
तुम्हाला माहित आहे का — काँग्रेसमध्ये हळूच दोन विचार सामने आले? एक मान्यता होती — "ब्रिटिशांना संवाद करुन आपण सुधार मिळवू." दुसरी मान्यता होती — "ब्रिटिश राज्य आणून गेलं असलं तर त्याला बाहेर करून हाकायचं."
पहिल्या विचारांना "नरमपंथी" (moderates) म्हणत होते. दादाभाई नौरोजी, गोपाल कृष्ण गोखले, फिरोजशाह मेहता — हे सर्व नरमपंथी होते. ते विश्वास करत होते की — "कायदा आणि शिक्षेद्वारे भारत स्वतंत्र होईल."
गोखले आणि त्यांचा योगदान
गोपाल कृष्ण गोखले — पुण्याच्या एक महान नेते! त्यांनी राष्ट्रीय शिक्षा आणि सामाजिक सुधारांवर भर दिला. ते लंडनला गेले. संसदीय निवेदन दिले. "भारतातील शिक्षा का वाईट आहे" असा अभ्यास केला. गांधीजी त्यांना खूप आदर करत होते. कधी-कधी राष्ट्रीय आंदोलनातील सर्वांत बुद्धिमान व्यक्ती असं गोखले यांना मानत होते.
उग्र विचार आणि बंगाली नवजागरण (१८९६-१९०५)
पण एक मजबूत विरोध आत्मविश्वास वाढत होता. बंगालात बाल गंगाधर तिळक, विपिन चंद्र पाल, लाला लाजपत राय — हे उग्र विचारांचे नेते होते. त्यांचा म्हण होता — "प्रार्थना पुरेशी नाही. आपल्या देशाचा बहिष्कार करा. स्वदेशी खरेदी करा. ब्रिटिशांच्या शाळेला जाऊ नका."
बाल गंगाधर तिळक यांनी "केसरी" हा वर्तमानपत्र चालवला. त्यांनी धर्म आणि राजकीय संघर्षाला एकत्र केलं. "गणेश उत्सव" आणि "शिवजयंती" यांना राजकीय उत्सव बनवलं. महाराष्ट्रातील गावांमध्ये लोक जागे होऊ लागले.
वंदे मातरम् आणि राष्ट्रीय भावना
बंकिम चंद्र चटर्जीचा "वंदे मातरम्" गीत सर्वत्र गाऊ लागला. हा गीत अनिवार्य बनला. राष्ट्रीय आंदोलनाचा आत्मा बनला. काँग्रेसचे अधिवेशनांमध्ये हा गीत गाऊ लागला.
सन् १९०५ — बंगालचे विभाजन झाले. लॉर्ड कर्जन यांनी बंगाल दोन भागांमध्ये विभाजन केलं. एका दिवसात सर्व बंगाल आग आणि क्रोधाने भरलं. लाला लाजपत राय, विपिन चंद्र पाल, अरविंद घोष — सर्वांनी उग्र संघर्ष सुरू केला.
काँग्रेसचे बदलते चेहरे आणि गांधीजी (१९१५-१९४५)
सन् १९१५ — महात्मा गांधी भारत परत आले दक्षिण अफ्रिकेतून. काँग्रेसमध्ये प्रवेश केला. आणि तेव्हा काँग्रेसचे संपूर्ण रूप बदलून गेलं!
गांधीजी हे एक वेगळे प्रकारचे नेते होते. त्यांनी — "साठ्य-अहिंसा" (सत्याग्रह) नाव दिलेला संघर्षाचा मार्ग दाखवला. "स्वराज" (आत्मनिर्भरता) हे आदर्श मांडले. काँग्रेस हळूहळू एक लोकप्रिय आंदोलन बनू लागली.
असहयोग आणि नमक मोर्चा
१९२० — असहयोग चळवळ सुरू. गांधीजी म्हणाले — "ब्रिटिशांच्या स्कूलकडून परिपत्र मिळ आहे कधी? नाही. तर परिपत्र परत करु. ब्रिटिश कपडे आहेत कधी परिधान केला? नाही. तर त्याचे बहिष्कार करु. चरखा लावु. खादी बनवु."
१९३० — नमक मोर्चा! दांडी या गावला गांधीजी, सत्यावती, आणि १०० हजार लोक गेले. समुद्रातून मिठ बनवली. एक साधी गोष्ट होती पण ब्रिटिश सरकारचे हात घड्याळाप्रमाणे बंद करून दिली. पुरेशी लोक जेलला गेले. पण आंदोलन शांत राहिली, हिंसक नव्हते.
काँग्रेस आता ग्रामीण भारताचा संघटन बनली. मुंबई, पुणे, बंगाल, मद्रास, पंजाब — सर्वत्र काँग्रेसचे सदस्य, स्वयंसेवक काम करत होते.
नेहरू, पटेल, आणि सारदार आंदोलन
गांधीजीच्या बरोबर आले — जवाहरलाल नेहरू, सरदार व्हल्लभभाई पटेल, राजेंद्र प्रसाद. एक पिढी होती ही, जी युवा, शिक्षित, आणि पूर्ण राष्ट्रीय भावनेचा आग होती. नेहरू हे समाजवादी विचार रखत होते. पटेल हे राष्ट्रवादी शक्ती होते. पण दोघे एकत्र कामे करत होते.
१९४२ — "भारत छोडो" आंदोलन! "करो या मरो" असा अंतिम आह्वान. काँग्रेसचे सदस्य, तरुणांनी, महिलांनी — सर्वांनी अंतिम लढाई दिली. ब्रिटिशांनी निर्दयपणे दमन केलं. पण यह आंदोलन शांत राहिलं. दोन साल चालला. भारत हतबल झाला. अंग्रेजांनी समजून घेतलं — "या देशात आमचा राज्य मटेना."
स्वतंत्रता आणि काँग्रेसचे भविष्य (१९४५ पुढे)
१५ ऑगस्ट १९४७ — भारत स्वतंत्र झाला! काँग्रेसचे प्रयत्न यशस्वी झाले. पण अब काँग्रेस राजकीय पक्ष बनली. गांधीजी, नेहरू, पटेल हे देशचे प्रशासक बनले.
आता काँग्रेसचा रूप बदलला. एक सांस्कृतिक-राजकीय संघटन होते ते, आता सरकारी पक्ष बनली. नेहरूचे "पंचवार्षिक योजना", "हरित क्रांती", "औद्योगीकरण" — सर्व काँग्रेसच्या नेतृत्वात आला. आजचे भारत — आधुनिक, शिक्षित, औद्योगिक — हा काँग्रेसच्या मिशनचा फल आहे.
तेव्हा पासून काँग्रेस विविध कारणांद्वारे बदलली. कधी शक्तिशाली होती, कधी कमजोर पडली. पण तिचे ऐतिहासिक महत्त्व कधीही कमी होणार नाही.
मुख्य व्यक्तिमत्त्व आणि त्यांचे योगदान
नरमपंथी नेते
दादाभाई नौरोजी: पहिल्या काँग्रेसचे आध्यक्ष. "भारताचा अर्थशास्त्र" असा विचार त्यांचा. "अंग्रेजी राज्याद्वारे भारताचा सांस्कृतिक आणि आर्थिक नुकसान" असा तर्क दिला.
गोपाल कृष्ण गोखले: पुण्यातील शिक्षक. शिक्षा आणि सामाजिक सुधारांचे हिमायती. "नैतिक शक्तीने आंदोलन केला पाहिजे" — तर्क दिला.
उग्रवादी नेते
बाल गंगाधर तिळक: महाराष्ट्रात उग्र विचारांचे प्रथम प्रवर्तक. "केसरी" वर्तमानपत्र. धर्म आणि राजकीय एकत्र.
विपिन चंद्र पाल: बंगालचे उग्र नेते. स्वदेशी आंदोलन चालवले. ब्रिटिशांच्या शिक्षेचा विरोध.
लाला लाजपत राय: पंजाबचे नेते. राष्ट्रीय कॉलेज स्थापन केला. पंजाब नेशनल बँक स्थापन केला.
गांधी-नेहरू राज
महात्मा गांधी: काँग्रेसचा आत्मा बनले. सत्याग्रह, स्वराज, खादी — हे तीन शब्द काँग्रेसचा मुद्दा बनले.
जवाहरलाल नेहरू: आधुनिक भारताचा निर्माता. औद्योगीकरण, शिक्षा, विज्ञान — यांचे हिमायती.
सरदार व्हल्लभभाई पटेल: ५६० राज्यांचा एकीकरण केला. "भारताचा लोहपुरुष" म्हणून ओळखले जातात.
| नेता | प्रमुख योगदान | विचार |
|---|---|---|
| दादाभाई नौरोजी | प्रथम काँग्रेस अध्यक्ष, अर्थशास्त्रीय विश्लेषण | नरमपंथी, सांवाद आणि कायदा |
| बाल गंगाधर तिळक | केसरी वर्तमानपत्र, धर्माचा वापर | उग्रवादी, आत्मनिर्भरता |
| गोपाल कृष्ण गोखले | शिक्षा सुधार, सामाजिक कल्याण | नरमपंथी, नैतिक विचार |
| महात्मा गांधी | सत्याग्रह, असहयोग, नमक मोर्चा | अहिंसा, स्वराज, सर्वे |
| जवाहरलाल नेहरू | पंचवार्षिक योजना, औद्योगीकरण | सम |
18 May 2026 रोजी प्रकाशित
.png)
.png)
.png)
.png)
.png)
0 Comments