'चले जाव' आंदोलन — गांधीजीचा सर्वात धाडसी निर्णय आणि त्याचे परिणाम

मित्रांनो, एक गोष्ट विचारा की या — कल्पना करा की तुमचा देश परकीयांच्या अधीन आहे, तुम्हाला त्यांची नोकरी करायची आहे, त्यांची हिंसक मशीनरी तुमचे दमन करत आहे... असा वेळ आला तर तुम्ही काय कराल? तुम्ही हातपाय खाली टाकून बसाल की दिवाळीच्या दिवशी एकदम सर्व काही जाळून देऊ? महात्मा गांधीजीने १९४२ साली हे अगदी तसेच केले — 'चले जाव' आंदोलन सुरू केले. ही एक ही आंदोलन होती जी संपूर्ण भारतभर एकदम आग लागून गेली. आता पाहूया, हा आंदोलन खरोखर काय होता आणि त्याने भारताच्या स्वातंत्र्यसंग्रामात काय भूमिका निभाई.

आंदोलन सुरू होण्याचे पार्श्वभूमी — द्वितीय महायुद्ध आणि भारत

द्वितीय महायुद्ध चाले होते (१९३९-१९४५). इंग्लंड आणि जपान एकमेकांच्या विरोधात लढत होते. या सारे खेळात भारत कोणत्या बाजूला आहे — असा प्रश्न होता. ब्रिटिशांनी भारताला त्यांची अनुमती विचारलाच नाही. बस, भारत इंग्लंडच्या सरकारचा युद्धात सहभागी बनवला गेला!

एक मजेशीर गोष्ट म्हणजे (खरी तर दुःखद), इंग्लंडच्या या युद्धात भारतीय सैनिक, जहाजे, अन्न सब काही लागले. पण भारतीयांना कोणीच हवेतून पूछल्या नाही. उलट, यामुळे भारतात भयंकर कमतरता आली. अन्नाचा भाव आकाशाला छुपला. बंगालात अकाल पडून लाखो लोक मरण पावले. लोकांचे संताप आकाशात व्यापला होता.

त्याच वेळी गांधीजी आणि कॉंग्रेस नेतृत्व विचार करत होते — "भारतीय सैनिकांना भिजवत आहोत, तर भारताला स्वातंत्र्य का नाही देत ब्रिटिश?" हा सवाल सोनेरी अक्षरात लिहून ठेवायला योग्य आहे.

गांधीजीचा निर्णय — "चले जाव" ची घोषणा

अगस्त क्रांती कोणी सुरू केली?

८ अगस्ट १९४२ — हा दिवस भारतीय इतिहासात अमर आहे. बांबई (आजचा मुंबई) शहरातील ग्वालियर टँक मैदानात गांधीजीने एक विशाल जमावलाला संबोधित केले. त्या संबोधणात त्यांनी एक आपत्तिजनक (radical) आंदोलनाची घोषणा केली — "अंग्रेजांना भारत सोडून जाण्यास सांगा!" असे नाही, तर त्यांनी "करेंगे या मरेंगे" (करब की मरब) का नारा दिला.

हे सोप्पे शब्द होते, पण त्यातला अर्थ गहीर होता — "हे स्वातंत्र्य मिळवायचे की मरायचे. दोन्ही कस नाही." गांधीजीने स्पष्ट सांगितले की भारतीय जनता आता अंग्रेजांच्या राजकीय सत्तेला आव्हान देणार आहे.

'चले जाव' म्हणजे काय?

सरव, हा एक अहिंसक (non-violent) आंदोलन होता — पण एक अतिशय आक्रमक अहिंसक आंदोलन. "चले जाव" म्हणजे "स्वेच्छा सेवा केले जाण्याची मागणी" नव्हे. हे व्यापक जनसंघर्ष होते. आता पाहूया, या आंदोलनांतर्गत काय काय होते:

सत्याग्रह: अहिंसक आंदोलन, पण पूर्ण अवज्ञा
सामूहिक विद्रोह: हजारो मनुष्यांचा एकमेकांना समर्थन
अंग्रेज अधिकाऱ्यांना सत्ता सोडून जाण्याची मागणी
भारतीय लोकांद्वारा स्वयं-शासन (self-rule) स्थापन

हे लक्षात ठेवा! 'चले जाव' आंदोलन हे हिंसक होते असे म्हणता येत नाही. गांधीजी आजीवन अहिंसा (ahimsa) मानतात होते. पण हा आंदोलन तरी अत्यंत तीव्र आणि व्यापक होता — कारण सर्व लोकांनी एकाच वेळी विद्रोह केला.

आंदोलनाचे फैलाव — देशभर कसे लागली आग?

मुंबई, पुणे, नागपूर — महाराष्ट्राचा योगदान

गांधीजीचा संदेश छिटके लागला. दिल्लीत, कोलकाता (तात्कालीन कलकत्ता) में, मद्रास में — सर्वत्र लोक रस्त्यावर उतरले. महाराष्ट्रातही तेच घडले. मुंबईचे रस्ते, पुण्याचे शहर, नागपूरचे कारखाने — सर्वत्र आंदोलन व्यापला. कर्मचारीघर, शिक्षकांनी काम सोडले. व्यापारी दुकाने बंद केली. विद्यार्थी शाळा सोडून रस्त्यावर आले.

सामान्य लोकांचा सहभाग

तुम्हाला माहित आहे का, हा आंदोलन इतका जनप्रिय होता की साधारण शेतकरी, दिहाड़ी मजूर, महिलाही सक्रियपणे भाग घेतात होते? औरतांचा भाग तर विशेष होता. गांधीजीच्या नेतृत्वाखाली, महिलांनी (जीजाबाई, सावित्रीबाई फुले यांच्या परंपरेत) शहरातून ग्रामीण भागांपर्यंत आंदोलन पसरवले.

विद्यार्थी, बुद्धिजीवी, राजकारणं-विरहित साधारण नागरिक — सर्वांनी एकाच उद्देशाने काम केले. असे काही आंदोलन होते कसे? हे व्यापक, राष्ट्रीय स्तरचे होते.

अंग्रेजांचा दमन — तुरुंगवास, हिंसा, अत्याचार

अंग्रेजांना हे आंदोलन घणेना आवडत नव्हते. वर्धा, दिल्ली, मुंबई सारख्या शहरांमध्ये अंग्रेज अधिकाऱ्यांनी कठोर दमन केला. गांधीजीला, नेहरू, सरदार पटेल यांना तुरुंगात टाकले. शहरातील मुख्य नेतृत्व पकडले गेले. पण हे दमन करूनही आंदोलन थांबला नाही!

एक महत्त्वाची गोष्ट — अंग्रेजांचे बुद्धिमत्ता हे होते की सर्व शीर्ष नेत्यांना तुरुंगात ठेवून ते सोचत होते की आंदोलन थांबेल. पण काही महिन्यांतर काय झाले? तुरुंगातून निघालेल्या नेत्यांनी (जसे जयप्रकाश नारायण) आंदोलनाला नेतृत्व दिले.

विषय	माहिती
आंदोलनाची तारीख	८ अगस्ट १९४२ (घोषणा)
स्थान	ग्वालियर टँक, मुंबई (सुरुवातीचा मुख्य केंद्र)
मुख्य नारा	'करेंगे या मरेंगे' (करब की मरब)
नेतृत्व	महात्मा गांधी, पंडित नेहरू, सरदार पटेल, डॉ. राजेंद्र प्रसाद
आंदोलनाचा प्रकार	अहिंसक, पण व्यापक जनसंघर्ष
पराभवाचा कारण	अंग्रेजांचा कठोर दमन, नेतृत्वाचे अभाव
अवधी	१९४२-१९४४ (मुख्य क्रियाकलाप)

आंदोलनाचे परिणाम — भारताच्या स्वातंत्र्याकडे कोणती पायरी?

अंग्रेजांचा मन मोडला का?

'चले जाव' आंदोलन अकरा महिन्यांत कमजोर पडले. अंग्रेजांचे दमन आणि नेतृत्वाचे अभाव — या दोन्ही कारणांमुळे आंदोलनचा गतिमान रुकला. पण हे म्हणून आंदोलन अपयशी नव्हते!

तुम्हाला माहित आहे का, या आंदोलनाने भारतीय जनतेची एक अलग ही शक्ती दाखवली? लोकांनी अंग्रेजांना समजवून दिले की "आम्ही आपल्या देशाचा हक्क सोडणार नाही." या आंदोलनाच्या कडेवर अंग्रेजांचा सत्ता कणकात कणत होता. भारतीय सेना, नौदल, वायूदल यांच्याही रस्त्यांवर आंदोलनकारीसह एकत्र होण्याची खबरे आल्या होत्या.

पुढील पायरी — अंग्रेजांचा निर्णय

१९४२ नंतर, अंग्रेजांनी भारताविषयी पूर्णपणे बदलून विचार करण्यास सुरुवात केली. वर्ष १९४५-१९४७ या कालावधीत अंग्रेजांचे नेतृत्व (क्लेमेंट अटली आणि लॉर्ड माउंटबेटन) हे स्वीकार करू लागले की भारत राजेशाही सोडला (abandoned) आहे. आखरी पर्यंत, १५ अगस्ट १९४७ ला भारताला स्वातंत्र्य मिळाले!

तर असे म्हणता येऊ शकते का की 'चले जाव' आंदोलनच कारण होते? अर्धा-अर्धा. यह आंदोलन हा एक महत्त्वाचा घटक होता, पण संपूर्ण स्वातंत्र्य संग्रामचा एकच भाग नव्हता. तरीही, या आंदोलनाने अंग्रेजांचे शिथिलतेचे संकेत दिले होते.

महाराष्ट्रातील खास परिणाम आणि नेतृत्व

महाराष्ट्रातील नेतृत्व 'चले जाव' आंदोलनाचे एक विशेष भाग होते. नारायण राव नायकवडेकर (Nana Phadanvis), अरुणा आसफ अली, प्रभावती देवी यांची भूमिका खूप महत्त्वाची होती. खरेच पाहता, मुंबई आणि पुणे हे आंदोलनाचे मुख्य केंद्र होते.

विदर्भ प्रांतातही (आजचा विदर्भ जिल्हा) साधारण शेतकरी आणि मजूरांनी अंग्रेजांची पोलं खणली होती. नागपूरचे कारखाने सुरु राहिले नाही. ट्रेनगाड़ी रोकल्या गेल्या. अंग्रेजांच्या सरकारी इमारतींवर लूट-पाट झाली.

हे लक्षात ठेवा! 'चले जाव' आंदोलन हे शुद्ध राजकीय नेतृत्वाच्या अधीन नव्हते. हा एक वास्तविक जनांदोलन होता जिथे सामान्य जनता स्वतःची शक्ती दाखवत होती.

काही मनोरंजक तथ्य आणि शिक्षा

एक मजेशीर गोष्ट — अंग्रेजांनी गांधीजीला पकडताना 'चले जाव' आंदोलनाचे फैलाव रोखायचा प्रयत्न केला. लोकांनी सोचलं, "गांधीजी तुरुंगात आहेत, तर कोण आंदोलन चलवेल?" पण काय झाले? तुरुंग बाहेर राहिलेल्या नेत्यांनी (जसे जयप्रकाश नारायण यांनी) आंदोलन सुरु ठेवले!

आणखी एक बी गोष्ट — या आंदोलनाचे नाव 'चले जाव' का ठेवले? हे नाव स्वतः गांधीजीचे सुचवलेले होते, पण त्यांनी मूलतः 'अंग्रेजांचा भारत सोडून जाणे' असे अर्थ दिले होते.

तुम्हाला माहित आहे का, या आंदोलनाचा वास्तविक महत्त्व हा होता की त्यानी भारतीय समाजातील सर्व वर्गांना एकत्रित केले? शहराचे कर्मचारी, गावातले शेतकरी, विद्यार्थी, महिला, सगळे एकत्र आले होते.

प्र.१. 'चले जाव' आंदोलन कधी सुरू झाले?
अ) १० अगस्ट १९४२ ब) ८ अगस्ट १९४२ क) १५ अगस्ट १९४२ ड) २० अगस्ट १९४२
उत्तर: ब) ८ अगस्ट १९४२

प्र.२. या आंदोलनातील मुख्य नारा कोणता होता?
अ) 'आजादी आपा अधिकार है' ब) 'करेंगे या मरेंगे' क) 'जय भारत' ड) 'आजाद भारत'
उत्तर: ब) 'करेंगे या मरेंगे'

प्र.३. 'चले जाव' आंदोलनाचे नेतृत्व कोणी केले?
अ) पंडित नेहरू एकट्या ब) महात्मा गांधी क) भगत सिंग ड) सुभाषचंद्र बोस
उत्तर: ब) महात्मा गांधी

प्र.४. 'चले जाव' आंदोलन कोणत्या महायुद्धात व्यापक झाले?
अ) पहिल्या विश्वयुद्धात ब) द्वितीय विश्वयुद्धात क) तिसऱ्या विश्वयुद्धात ड) कोणत्याही युद्धात नव्हे
उत्तर: ब) द्वितीय विश्वयुद्धात

प्र.५. 'चले जाव' आंदोलनाची घोषणा कोणत्या शहरात केली गेली?
अ) दिल्लीत ब) कोलकाता क) मुंबई ड) चेन्नई
उत्तर: क) मुंबई

तर मित्रांनो, असे होते १९४२ चा 'चले जाव' आंदोलन! हा कोणत तोंडओळी आंदोलन नव्हता. हा साध्या मनुष्यांचा भारतवर्षीय संघर्ष होता. या आंदोलनाची आग सर्व लोकांच्या हृदयांमध्ये वाहत होती. अंग्रेजांचे तीस वर्षांचे राज्य आता अखेरीस उतरत होते.

तुम्हाला हा लेख कसा वाटला? कोणती गोष्ट तुम्हाला सर्वात मजेशी वाटली? किंवा तुम्हाला त्याबद्दल काही प्रश्न आहे? खाली comment box मध्ये लिहा. मी खूश होईन तुमचा विचार जाणून.

17 May 2026 रोजी प्रकाशित