IES - मक्तेदारी शक्तीचा लर्नर निर्देशांक

 IES (भारतीय अर्थशास्त्र सेवा) - [सामान्य अर्थशास्त्र पेपर - I (विभाग अ) प्रश्न - 1 (b) 2022]

  एकाधिकार शक्तीच्या लर्नर इंडेक्सची चर्चा करा ?

उत्तर:

लर्नर इंडेक्स हा बाजारातील मक्तेदारी शक्तीचे प्रमाण मोजणारा आहे. 1940 च्या दशकात ही संकल्पना विकसित करणारे अर्थशास्त्रज्ञ अब्बा लर्नर यांच्या नावावरून हे नाव देण्यात आले आहे. लर्नर इंडेक्सची गणना वस्तू किंवा सेवेची किंमत आणि उत्पादनाची किरकोळ किंमत यांच्यातील फरक वस्तू किंवा सेवेच्या किंमतीद्वारे विभाजित करून केली जाते.

लर्नर इंडेक्सचा वापर एखाद्या फर्मची बाजारात मक्तेदारी आहे की नाही हे निर्धारित करण्यासाठी केला जातो. एखादी कंपनी उत्पादनाच्या किरकोळ खर्चापेक्षा लक्षणीयरीत्या जास्त किंमत आकारण्यास सक्षम असेल तर ती एकाधिकार शक्ती मानली जाते. हे फर्मला आर्थिक नफा मिळविण्यास अनुमती देते, जे गुंतवणुकीवरील सामान्य परताव्यापेक्षा जास्त आणि पलीकडे नफा आहे जे कंपनीला वस्तू किंवा सेवा उत्पादनासाठी जोखीम आणि संधी खर्चाची भरपाई करण्यासाठी आवश्यक आहे.

लर्नर इंडेक्स 0 ते 1 पर्यंत असू शकतो, 0 चे मूल्य परिपूर्ण स्पर्धा दर्शविते (जेथे बाजारात अनेक कंपन्या आहेत आणि कोणत्याही एका फर्मकडे लक्षणीय बाजार शक्ती नाही) आणि 1 चे मूल्य शुद्ध मक्तेदारी दर्शवते (जेथे फक्त बाजारात एक फर्म आहे आणि तिचे वस्तू किंवा सेवेची किंमत आणि प्रमाण यावर पूर्ण नियंत्रण आहे). 0 पेक्षा जास्त परंतु 1 पेक्षा कमी मूल्य एकाधिकार शक्तीची डिग्री दर्शवते, परंतु शुद्ध मक्तेदारी नाही.

लर्नर इंडेक्सचा वापर बाजाराच्या स्पर्धात्मकतेचे मूल्यांकन करण्यासाठी आणि बाजारावरील सरकारी धोरणांच्या संभाव्य प्रभावाचे मूल्यांकन करण्यासाठी केला जातो. हे बर्‍याचदा मार्केट पॉवरच्या इतर उपायांच्या संयोगाने वापरले जाते, जसे की Herfindahl-Hirschman Index (HHI), जे मार्केटमधील कंपन्यांच्या एकाग्रतेचे मोजमाप करते.

. . .