मित्रांनो, एक गोष्ट आपल्या सर्वांना लक्षात आली असेल — बातम्यांमध्ये किंवा वर्तमानपत्रात वारंवार "भारताचा GDP वाढला", "अर्थव्यवस्था मंद पडली" असे वाक्य येतात. पण खरं सांगायचं तर, बहुतेकांना या GDP चा नियमित अर्थ सुद्धा स्पष्ट नसतो. मला जेव्हा अर्थशास्त्र पढायला सुरुवात केली, तेव्हा मी देखील याच गोष्टीत गोंधळून गेलो होतो. आता मी हे सर्व सोप्या भाषेत तुम्हाला समजवायचा आहे.
GDP म्हणजे अगदी साधारण गोष्ट आहे — तुमच्या घरातील सर्वांनी एक वर्षात किती कमाई केली, किती कपडे विकले, किती सेवा दिल्या, हे सर्व जोडून आणलेल्या रकमेसारखे! फक्त तरफेद म्हणजे ही गणना राष्ट्रीय पातळीवर होते. खरं म्हणजे, या विषयात काही मनोरंजक इतिहास आहे. चला, वेळ मिळाली तर तुम्ही या कालक्रमाने कसे भारताच्या अर्थव्यवस्थेची मोजणी होऊ लागली, हे जाणून घेऊया.
१. GDP संकल्पना कोठून आली? (१९३० ते १९५०)
आता पाहूया, GDP हा शब्द कसा तयार झाला. १९३० च्या महामंदीच्या काळात जगभर अर्थव्यवस्था संकटात होती. अमेरिका, ब्रिटन, सर्व बरबाद होत होते. तेव्हा अर्थशास्त्रज्ञांना समजले की एक देशाचे स्वास्थ्य मोजण्याचा कोणता एकीकृत मार्ग नसल्यामुळे सर्व गोंधळ होतोय.
एक महत्त्वाचीच गोष्ट — १९३४ मध्ये साइमन कुजनेट्स नावाचा अमेरिकन अर्थशास्त्रज्ञ आला. तो एक दिवस विचार करत बसला: "का न मी एका देशाची संपूर्ण उत्पादने आणि सेवा एकत्रित करून मोजून पाहू?" हा विचार कसा महत्त्वाचा ठरला! त्याच्या या गणितातून "राष्ट्रीय उत्पन्न" (National Income) संकल्पना जन्माला आली. मला वाटते की हे हे वैज्ञानिकांचे एक चमकदार कल्पन होते.
द्वितीय विश्वयुद्धानंतर, विशेषत: १९४४-४५ साली ब्रेटन वुड्स परिषदेत, सर्व देशांनी हा मापदंड स्वीकारण्याचा निर्णय घेतला. पण भारताला हे मोजणी करण्याचा साधारण अनुभव कोठून आला? चला पाहूया!
२. भारतात GDP मोजणी सुरुवात कव्हीच झाली? (१९५०-१९६०)
स्वातंत्र्यानंतर भारत एक नवीन राष्ट्र होता. डॉ. राजेंद्र प्रसाद राष्ट्रपती, पंडित नेहरू यांचा स्वप्न होता — भारताला एक आधुनिक, औद्योगिक देश बनवायचे. पण हे होऊ शकेल का? यासाठी तर आपल्याला माहिती असायली की आपण कोठे आहोत!
१९५१ साली भारत सरकारने एक महत्त्वाचा काम केला. डॉ. धनंजय रमेश ढेबर यांच्या नेतृत्वाखाली "योजना आयोग" (Planning Commission) स्थापन झाले. या संस्थेचे मुख्य उद्देश होते — भारताचा GDP आणि राष्ट्रीय उत्पन्न मोजणे. अशी, भारत म्हणून पहिल्यांदा आपल्या अर्थव्यवस्थेच्या प्रकृती समजून घेण्याचा प्रयत्न होत होता!
पहिल्या पंचवार्षिक योजनेत GDP मोजणी
प्रथम पंचवार्षिक योजना (१९५१-५६) आली. तेव्हा भारताचा GDP (तत्कालीन मूल्यांकनात) सुमारे २०,००० कोटी रुपये होता. हा एक साधारण अंक वाटतो आज, पण तेव्हा हा खरा आश्चर्य होता! कारण, भारत मुळात कृषि-आधारित अर्थव्यवस्था होती, उद्योग-धंद्यात खूप कमी होते.
३. GDP मोजणीच्या पद्धती — तीन तरी आहेत!
आता मनोरंजक भाग येतो. GDP मोजायची एक पद्धती नाही, तीन पद्धती आहेत! माझ्या मते हे समजणे खूप महत्त्वाचे आहे.
उत्पादन पद्धती (Output Method)
या पद्धतीमध्ये एका देशात एका वर्षात किती वस्तू आणि सेवा तयार झाल्या, हे मोजतात. कल्पना करा, महाराष्ट्रातील सर्व शेतकरी, कारखान्यातील कामगार, दुकानदार, डॉक्टर, शिक्षक, हे सर्व मिळून एक वर्षात काय-काय तयार केले, हे सर्व जोडून देखा.
उदाहरणार्थ: गन्ने की फसल तयार झाली — हे जोडून, साखर कारखान्यात साखर तयार झाली — हेही जोडून. यामुळे दुहेरी गणना होऊ नये म्हणून सावधान राहायला हवे.
खर्च पद्धती (Expenditure Method)
हा सर्वात सोपा मार्ग आहे. एका वर्षात एक देशातील सर्व मानुष, कंपन्या आणि सरकार किती रुपये खर्च करतात, हे जोडून आणलेला अंक ही GDP होय!
उदाहरण: पुण्यातील एक IT कर्मचारी महिन्याला ८० हजार कमवतो आणि ५० हजार खर्च करतो (खाणे, कपडे, घर भाडे). तसेच, एक नाशिकमधील व्यापारी कपडे विकून रोज २०-३० हजार कमाई करतो. ही सर्व खर्च आणि कमाई जोडली तर GDP मिळते!
उत्पन्न पद्धती (Income Method)
येथे सर्व व्यक्तींची एका वर्षात कमाई (वेतन, लाभ, व्याज) मोजतात. कारखान्यातील कामगारांचे वेतन, जमिनीचे भाडे, बँकेत ठेवलेल्या पैशांचे व्याज — हे सर्व जोडून आणलेल्या रकमेला GDP म्हणतात.
| GDP मोजणीची पद्धती | काय मोजतात? | उदाहरण |
|---|---|---|
| उत्पादन पद्धती | सर्व वस्तू आणि सेवांची किंमत | गन्ना, साखर, तेल — सब्जी |
| खर्च पद्धती | एकूण खपत आणि गुंतवणूक | खाणे, कपडे, मकान खरेदी |
| उत्पन्न पद्धती | वेतन, लाभ, व्याज | कामगारांचे वेतन, किसान उत्पन्न |
४. GDP वाढ — भारताची कहाणी (१९७०-२०२३)
आता सर्वात मजेशीर भाग येतो! भारताचा GDP कसा वाढला, याचा इतिहास खूप रोचक आहे.
१९७०-८०: "हिंदू रेट ऑफ ग्रोथ" काळ
१९७०च्या दशकात भारताचा GDP वार्षिक सुमारे ३-३.५ टक्क्यांचा दरानं वाढत होता. अर्थशास्त्रज्ञ एखाद्या दिवशी हे दर बघून हसले होते. त्यांनी म्हटले, "हे तर खूप मंद गती आहे!" आणि यालाच "हिंदू रेट ऑफ ग्रोथ" नाव दिले गेले. हा शब्द आज ऐतिहासिक आहे!
१९९१: उदारीकरण आणि बदल
१९९१ च्या साली डॉ. मनमोहन सिंग आणि प्रणब मुखर्जी यांनी भारताचे आर्थिक मॉडेल पूर्णपणे बदलून दिले. आयात-निर्यात क्षेत्र मुक्त केले गेले, परदेशी गुंतवणूकदारांना भारतात आणण्याचा निर्णय घेतला गेला. एकाएक भारतात बदल दिसू लागला!
२०००च्या दशकात भारताचा GDP वार्षिक ७-८ टक्क्यांचा दरानं वाढू लागला. कल्पना करा — एकदा २००५ साली, एक अर्थशास्त्रज्ञ विश्व बँकेत बसून म्हणाला, "भारत आता विश्वाची सर्वेक्षण अर्थव्यवस्था बनणार आहे!" मला वाटते ते वचन अधूनमधून सत्य होत आहे.
२०१०-२०२०: सूचना तंत्रज्ञान क्रांती
भारतात IT क्रांती आली. बंगलुरु, पुणे, नोयडा यांच्यातून मोठ्या मोठ्या सॉफ्टवेअर कंपन्या बाहेर पडू लागल्या. भारताचा राष्ट्रीय उत्पन्न पुन्हा वेगात आला. २०१६ साली भारत विश्वातील सहावा सर्वात मोठ्या अर्थव्यवस्थेची देश बनली!
कोविड-१९ आणि पुनरुत्थान (२०२०-२०२३)
कोविड-१९ साली भारताचा GDP मंद पडला. २०२०-२१ साली नकारात्मक वाढ (-६.२ टक्के) दिसली. लॉकडाउनामुळे कारखाने बंद पडले, दुकाने बंद पडली. पण — आणि हे महत्त्वाचे आहे — भारत पुन्हा उठून बसला. २०२२-२३ साली सुमारे ७.२ टक्क्यांचा वाढीचा दर आला. अर्थशास्त्रज्ञांचे म्हणणे आहे की भारत आता विश्वातील सर्वात वेगवान वर्धनशील अर्थव्यवस्था आहे!
५. राष्ट्रीय उत्पन्न (NI) आणि GDP मध्ये काय फरक?
एक मनोरंजक गोष्ट — GDP आणि राष्ट्रीय उत्पन्न (National Income) ये दोन वेगवेगळ्या संकल्पना आहेत! बहुतेकांना हा फरक माहीत नसतो.
GDP म्हणजे भारताच्या सीमेत (चाहे कोणी भारतीय असो वा परदेशी) जे काही तयार होते, त्याची किंमत. पण राष्ट्रीय उत्पन्न म्हणजे फक्त भारतीय नागरिक आणि संस्थांनी कमाई केलेल्या रकमेचा योग!
उदाहरणार्थ: अमेरिकन कंपनी इनफोसिसमधून भारतात खाना-पान केसरी भिंड घेऊन अर्धे मिलियन डॉलरची उत्पादन केली. हे GDP मध्ये मोजले जाईल (कारण भारताच्या सीमेत आहे), पण राष्ट्रीय उत्पन्नात होईल का? होणार नाही! कारण हे पैसे अमेरिका परत जातील.
६. वर्तमान संदर्भ — GDP मोजणीचे आधुनिक तरीके (२०१५ पर्यंत)
मला चुकीचे वाटले की आजकाल GDP मोजणी खरोखरच्या संख्येवर अवलंबून आहे. २०१५ साली भारतीय सांख्यिकीय संस्था (CSO) ने एक महत्त्वपूर्ण बदल केला. अधून पर्यंत "निर्देशक किंमत" (base price) वापरून मोजणी होत होती, पण ते बदलून "बाजार किंमत" (market price) आधार बनवला गेला.
हे बदल कुठून झाले? कारण जगातील सर्व देश एकच आधार वर्ष वापरत होते — २०००. पण भारताचे अर्थव्यवस्था २०१५ सालपर्यंत खूप बदलले होते. त्यामुळे नवा आधार वर्ष (२०११-१२) घेतला गेला. यामुळे GDP संख्या काहीशी वेगळी दिसू लागली.
एक महत्त्वाचीच गोष्ट म्हणजे, आजकाल GDP मोजणीसाठी लाखो डेटा स्रोत वापरले जातात — कर दिवाणीचे नोंदी, बँकेचे हिशाब, कारखान्यांची उत्पादन रिपोर्ट, अगदी मोबाईल डेटा देखा!
७. GDP आणि समाजाचा कल्याण — एक महत्त्वाचा प्रश्न
आता एक विचारणीय प्रश्न येतो जो मनातून उठला असेल बहुतेकांना: GDP जर वाढत असेल, तर सर्व मानुष का खुश नाहीत? गरीबी कोसळत नाही, बेकारी का राहते?
खरं सांगायचं तर, GDP हा फक्त अर्थव्यवस्थेचा "आकार" मोजतो, परंतु त्याचा वितरण कसा होतो, हे मोजत नाही! एक देशात राष्ट्रीय उत्पन्न ५० लाख कोटी असू शकते, पण ९५ टक्के लोकांपास फक्त अर्ध्या गोड आणि थोड्या तरकारीसाठी रात्रीचे जेवण करायचे राहते!
माझ्या मते, GDP लक्ष्य असून चाकते, शेषपर्यंत नाही. समाजाचा खरा कल्याण तर "प्रति व्यक्ती उत्पन्न" (per capita income), "मानवी विकास निर्देशांक" (HDI) वगैरे गोष्टींवर अवलंबून आहे.
अ) उत्पादन पद्धती ब) खर्च पद्धती क) उत्पन्न पद्धती ड) सरकारी पद्धती
उत्तर: ब) खर्च पद्धती
अ) पंडित नेहरू ब) डॉ. मनमोहन सिंग क) अंतर्राष्ट्रीय अर्थशास्त्रज्ञ ड) गांधीजी
उत्तर: क) अंतर्राष्ट्रीय अर्थशास्त्रज्ञ
अ) GDP संकल्पना प्रस्तावित करणे ब) भारताची आर्थिक योजना बनवणे क) रिजर्व्ह बँक ऑफ इंडिया स्थापन करणे ड) उदारीकरण धोरण आणि
उत्तर: अ) GDP संकल्पना प्रस्तावित करणे
अ) ८ टक्के ब) ० टक्के क) -६.२ टक्के ड) ५.५ टक्के
उत्तर: क) -६.२ टक्के (कोविड-१९ लॉकडाउनामुळे नकारात्मक)
दत्तात्रय डगळे (Dattatray Dagale)
अर्थशास्त्र पदव्युत्तर • ब्लॉगर • कल्याण, महाराष्ट्र
मी कल्याणमधील एक डेटा विश्लेषक असून Morningstar मध्ये काम करतो. मराठीत अर्थशास्त्र, इतिहास आणि राज्यशास्त्र सोप्या भाषेत समजावून सांगणे हे माझे ध्येय आहे — कारण ज्ञान फक्त इंग्रजीत असणे योग्य नाही.
28 August 2026 रोजी प्रकाशित
.png)
.png)
.gif)
0 Comments